Twee jaar geleden leefde de hoop op om ooit de Zenne weer door de stad te zien vloeien. Vandaag zijn we terug naar af. De vissen zijn niet dood, ze hebben properder oorden opgezocht. Het is niet alleen illustratief voor een falend waterbeleid, maar ook voor een schrijnend gebrek aan visie op de bruisende stad die Brussel zou kunnen zijn: Een echte stad aan de stroom.

Heel voorzichtig begon de Brusselse politiek enkele jaren geleden ervan te dromen om ooit de Zenne weer bovengronds te laten vloeien. In 2007 stippelde de vzw ZenneSenne, beter bekend als de Zennezotten, een wandel- en fietspad uit van bron tot monding. In 2008 bouwde de vierde editie van de Zinneke Parade zowaar al een feestje rond het thema 'water'.

Water, zoals hoop, doet leven. Proper water toch. De hoop was pril, maar wel gewettigd toen Aquiris in 2007 begon met de waterzuivering van wat de meeste Brusselaars nooit anders hebben gekend dan een 'natuurlijke riool'. De voorgeschiedenis is bekend: anders dan in andere binnen- en buitenlandse steden werd het water volledig uit het Brusselse stadsbeeld geweerd. De oude binnenhaven, die zich uitstrekte tot achter de KVS en het Sint-Katelijneplein, werd gedempt. Ook de enige rivier die Brussel rijk was en is, onderging dat droeve lot. Van in Anderlecht over de vijfhoek tot in Schaarbeek is de Zenne vervangen door een gigantische riool.

Zelfs met de eerste schuchtere tekenen van verbetering was de droom van een Brussel aan de Zenne zoals een Parijs aan de Seine of een Londen aan de Theems nog ver weg, maar de kentering leek wel ingezet. Door het stilleggen van de waterzuiveringsinstallatie Brussel Noord zijn we in één week tijd terug naar af.

Of het nu uit technische nood was zoals Aquiris zegt, wat betwijfeld mag worden, dan wel of dit het cynische gevolg is van een uit de hand gelopen dispuut tussen Aquiris en de groene Brusselse minister van Leefmilieu Evelyne Huytebroeck (Ecolo): het resultaat is verwoestend. Zelfs al kan het visbestand zich relatief snel herstellen, de ecologische schade reikt ook volgens Natuurpunt veel verder, en dat op enkele dagen van het begin van het Europees jaar van de biodiversiteit. Samen met het prille leven in de Zenne vloeit ook het al even prille positieve imago van de hoofdstad in Vlaanderen, en ver daarbuiten, opnieuw weg.

Wrang

Wat de afgelopen week gebeurd is, legt de zwakke plekken van het Brusselse water- en rioolbeleid pijnlijk bloot. Een slagvaardig eenvormig waterbeleid ontbreekt. Nog altijd zijn er vijf actoren bevoegd: Vivaqua als waterproducent, BIWD als intercommunale voor de distributie, de Brusselse Maatschappij voor Waterbeheer, Aquiris als uitbater van het zuiveringsstation Noord en ten slotte het Brussels Instituut voor het Milieubeheer, dat behalve voor kwaliteitscontroles en milieuvergunningen ook verantwoordelijk is voor veiligheidsmaatregelen, inspecties en sancties.

Behalve versnippering blijkt er ook sprake van technisch falen. Huytebroeck blijkt nu weet te hebben van "constructiefouten bij de bouw van het station", wat haar laattijdige reactie des te wranger maakt. Aquiris schrijft de problemen dan weer toe aan de alarmerende staat van het Brusselse riolennetwerk, waarvoor het Brussels Gewest in de vorige regeerperiode al eens 32 miljoen euro uittrok. Bij een derde van de Brusselse riolen is sprake van ernstig instortingsgevaar. Er is zo'n anderhalf miljard euro nodig om dat euvel te verhelpen. Brussel wil de riolen renoveren, maar er komt pas geld in 2012. Kunnen de vissen in de Zenne nog zolang wachten?

De moord op de pas heroplevende Zenne doet ook opnieuw vragen rijzen over het effect van geprivatiseerde publieke diensten. Door de waterzuivering in privéhanden te geven, gaf de politiek een cruciale hefboom uit handen. Ook bij publiek-private samenwerking (PPS) moet de politiek er te allen tijde over waken dat ze haar taak als publieke dienstverlener blijft nakomen.

Nee dus, beste vrienden van Groen!, hier was meer aan de hand dan een 'communicatiefout' van een groene minister. Dit gaat over een totaal gebrek aan actie en vermogen om de ernst van dit probleem goed in te schatten en tijdig te ontmijnen. Hiermee staat Brussel niet alleen te kijk in eigen land, maar ook in Europa. Want wat zal de Brusselse regering straks zeggen tegen Europa? Dat ze niet kan voldoen aan de Europese richtlijn inzake stedelijk afvalwater omdat ze een discussie heeft met Aquiris over zand en puin in het water? De zelfverklaarde ecologische hoofdstad staat met de broek op de enkels. Shit happens, zou men bijna zeggen.

Water in de stad, zuurstof in het hoofd

Maar de moord op de Zenne heeft, zoals gezegd, een nog veel bredere dimensie. Het is illustratief voor de zuurstofarme manier waarop we in dit land met onze hoofdstad omgaan. De dode of wegvluchtende vissen zijn een metafoor voor een falende visie op grootstedelijkheid. Zoals elke stad met water zou ook Brussel een bruisende stad kunnen zijn. Water in de stad betekent zuurstof in het hoofd.

Op andere plaatsen in België en elders is (proper) water een deel van de publieke ruimte die mensen bij elkaar brengt en voor leven zorgt. Dat is zo in Gent en Antwerpen, in Parijs en Kopenhagen. Een stad die haar rivier wegmoffelt of verstikt, vernietigt een enorme troef om die stad aangenaam en leefbaar te maken. Pascal Smet (sp.a) heeft als voormalig Brussels minister van Openbare Werken de eerste stap gezet om de kanaalzone op te waarderen. Maar ook dat kanaal, dat bij hevige regenval overigens fungeert als reserveriool voor de Zenne, blijft aan het zicht onttrokken. En waar het water wel zichtbaar is, verhoogt meer stadsleven op de oever nog niet meteen de waterkwaliteit.

De stiefmoederlijke ecologische behandeling van de hoofdstad spoort ook met de toenemende sociale kaalslag. De cijfers zijn bekend en werden door Pascal Smet op een rijtje gezet in zijn drietalig pamflet Eén stad, één visie: "Een op de twee van ons start zijn leven met ongelijke kansen. Een op de drie van ons is arm. Een op de vier van ons heeft geen diploma en is dus op weg om een van die armen te worden. Een op de tien van ons kan niet lezen of schrijven en/of heeft geen job. Een op de vijfendertig van ons probeert te leven met een leefloon. Een op de zeshonderd van ons leeft op straat, als je dat al leven wil noemen. Drie op de vier van ons zijn onverschillig over deze cijfers."

In deze stad verkommeren niet alleen vissen, maar ook mensen. We staan nog ver af van wat een sociaal en ecologisch duurzame en moderne stad van de 21ste eeuw zou moeten en kunnen zijn. Het is nog niet te laat. Brussel kan nog altijd een machtige stad aan de stroom worden. Maar het is ook hier, zoals in Kopenhagen, meer dan vijf voor twaalf. We roepen Aquiris en minister Huytebroeck op om alvast voor de Zenne de klok terug te draaien naar zes voor twaalf. Opdat alvast de vissen mogen weerkeren.